राष्ट्रीय एकात्मतेचे महानायक सरदार वल्लभभाई पटेल

राष्ट्रीय एकात्मतेचे महानायक सरदार वल्लभभाई पटेल

सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी भारताची एकता आणि अखंडता टिकवून ठेवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे कार्य केले. त्यांच्या या कार्यामुळे भारतीय इतिहासात त्यांना एक विशेष स्थान मिळाले आहे. देशातील अनेक संस्थानांचे भारतात विलीनीकरण करून एकसंघ भारत घडवण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी गुजरातमधील नर्मदा नदीवरील सरदार सरोवर धरणाजवळ, विंध्याचल आणि सातपुडा पर्वतरांगांच्या परिसरात असलेल्या साधूबेट या बेटावर त्यांचा भव्य पुतळा उभारण्यात आला आहे. या पुतळ्याला ‘स्टॅच्यू ऑफ युनिटी’ असे नाव देण्यात आले आहे. १८२ मीटर उंचीचा हा पुतळा जगातील सर्वात उंच पुतळा म्हणून ओळखला जातो. सरदार पटेल यांच्याबद्दल भारतीयांच्या मनात असलेल्या आदराचे आणि देशाच्या एकतेचे तो प्रतीक आहे.या परिसरात एक भव्य संग्रहालयही उभारण्यात आले आहे. या संग्रहालयात सरदार पटेल यांच्या जन्मापासून ते देशाचे महान नेते आणि ‘लोहपुरुष’ म्हणून ओळख मिळेपर्यंतचा त्यांचा जीवनप्रवास दाखवण्यात आला आहे. ‘स्टॅच्यू ऑफ युनिटी’ हा अमेरिकेतील ‘स्टॅच्यू ऑफ लिबर्टी’पेक्षा जवळजवळ दुप्पट, तर ब्राझीलमधील रिओ डी जानेरो येथील ‘क्राइस्ट द रिडीमर’ पुतळ्यापेक्षा सुमारे चारपट उंच आहे. या पुतळ्याच्या बांधकामात विविध धातूंचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे तो दीर्घकाळ टिकून राहावा, अशी रचना करण्यात आली आहे. हा पुतळा प्रत्येक भारतीयाला देशाची एकता आणि अखंडता जपण्याची प्रेरणा देतो. देशाच्या एकतेला धोका निर्माण झाल्यास त्याचे रक्षण करण्यासाठी प्रत्येक नागरिकाने सज्ज राहावे, हा संदेशही यातून मिळतो. स्वतंत्र भारताच्या इतिहासात सरदार पटेल यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.सरदार वल्लभभाई पटेल हे केवळ राजकीय नेते नव्हते, तर ते एक महान राष्ट्रनिर्माते होते. स्वातंत्र्यानंतर भारतातील अनेक संस्थानांचे विलीनीकरण करून एकसंघ राष्ट्र उभारण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांच्याकडे छत्रपती शिवाजी महाराजांसारखी दूरदृष्टी, चाणक्यांसारखी राजकीय समज आणि कुशल प्रशासकाची क्षमता होती. देशासमोरील कठीण प्रश्न सोडवताना त्यांनी व्यावहारिक विचार, धैर्य आणि निर्णयक्षमता यांचा योग्य उपयोग केला.सोमनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीतही सरदार पटेल यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. हे मंदिर पूर्वीच्या आक्रमणांमुळे नुकसानग्रस्त झाले होते. त्याची पुनर्बांधणी व्हावी, अशी त्यांची इच्छा होती. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे या कामाला चालना मिळाली. मंदिराचे उद्घाटन १९५१ मध्ये झाले आणि त्यावेळी भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद उपस्थित होते. सरदार पटेल यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी स्वतःच्या प्रसिद्धीपेक्षा देशाच्या हिताला अधिक महत्त्व दिले. वैयक्तिक यश, प्रसिद्धी आणि स्वतःची स्तुती करून घेण्यापेक्षा राष्ट्रसेवा हेच त्यांचे ध्येय होते. त्यांच्या जीवनातून पुढील विचार व्यक्त होतो,

तुझे वैभव अमर राहू दे आई, आम्ही राहू न राहू! 

हैदराबाद संस्थानाचे भारतात विलीनीकरण हा स्वातंत्र्यानंतरचा एक महत्त्वाचा प्रश्न होता. त्या काळात हैदराबादमध्ये तणावाचे वातावरण होते आणि सामान्य नागरिकांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाला होता. सरदार पटेल यांनी या प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहिले. हैदराबादचे भारतात विलीनीकरण शांततेने आणि देशाच्या हिताला प्राधान्य देऊन व्हावे, यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. त्यांच्या ठाम भूमिकेमुळे हैदराबाद संस्थान भारतात सामील झाले.हैदराबादच्या विलीनीकरणानंतरही भारत सरकार आणि निजाम यांच्यातील संबंधांमध्ये काही प्रश्न निर्माण झाले होते. सरदार पटेल यांनी अशा प्रसंगी देशाच्या सर्वोच्च पदांचा मान राखण्यावर भर दिला. भारताच्या पंतप्रधानांचा सन्मान राखणे हे देशाच्या प्रतिष्ठेशी संबंधित आहे, अशी त्यांची भूमिका होती. त्यांच्या स्वभावात ठामपणा, स्पष्टवक्तेपणा आणि परिस्थितीनुसार योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता होती.

सरदार पटेल यांना राजकारणातील परिस्थिती समजून घेण्याची विशेष क्षमता होती. एखाद्या निर्णयाचे भविष्यात काय परिणाम होऊ शकतात, याचा ते आधीच विचार करत असत. भारताचे शेवटचे व्हाइसरॉय लॉर्ड माउंटबॅटन यांनीही त्यांच्या राजकीय कौशल्याची दखल घेतली होती. सरदार पटेल यांची मुत्सद्देगिरी आणि निर्णयक्षमता यामुळे त्यांना भारतीय राजकारणात एक वेगळे स्थान मिळाले.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात सरदार पटेल अहमदाबाद नगरपालिकेचे अध्यक्ष होते. त्या काळात त्यांनी लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या पुतळ्याच्या उभारणीसाठी पुढाकार घेतला. ब्रिटिश सत्तेच्या काळात अशा प्रकारचा निर्णय घेणे हे धाडसाचे काम होते. टिळकांच्या कार्याचा गौरव करणे आणि भारतीय नेत्यांना योग्य सन्मान मिळवून देणे, हा त्यांच्या भूमिकेचा महत्त्वाचा भाग होता. महात्मा गांधी यांनीही पटेल यांच्या नेतृत्वगुणांचे आणि कार्यक्षमतेचे कौतुक केले होते.

काँग्रेसमध्ये सरदार पटेल यांना मोठा पाठिंबा होता. १९४६ मध्ये काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडीच्या वेळी अनेक प्रांतीय काँग्रेस समित्यांनी त्यांच्या नावाला पसंती दिली होती. मात्र, महात्मा गांधी यांच्या इच्छेनुसार त्यांनी माघार घेतली आणि जवाहरलाल नेहरू यांना पुढे जाण्याची संधी मिळाली. पुढे नेहरू स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान झाले, तर सरदार पटेल यांनी उपपंतप्रधान आणि गृहमंत्री म्हणून देशाची महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळली. या घटनेतून पक्षातील निर्णयप्रक्रिया, गांधीजींचा प्रभाव आणि पटेल यांची संघटनात्मक भूमिका स्पष्ट होते.

काश्मीरचा प्रश्न हा भारताच्या इतिहासातील एक गुंतागुंतीचा विषय आहे. स्वातंत्र्यानंतर जम्मू-काश्मीर संस्थानाच्या भारतातील विलीनीकरणाचा प्रश्न निर्माण झाला. महाराजा हरिसिंह यांनी भारतात विलीन होण्याच्या करारावर स्वाक्षरी केल्यानंतर भारतीय सैन्याने पाकिस्तानी आक्रमकांविरुद्ध कारवाई सुरू केली. त्यानंतर काश्मीरच्या भवितव्याबाबत विविध राजकीय आणि आंतरराष्ट्रीय घडामोडी घडल्या. या प्रश्नावर सरदार पटेल आणि जवाहरलाल नेहरू यांच्या विचारांमध्ये काही बाबतीत मतभेद होते. काश्मीरचा प्रश्न पटेल यांच्या हातात असता, तर परिस्थिती वेगळी असती, असे काही लोक मानतात. मात्र, हा इतिहासातील गुंतागुंतीचा विषय असल्यामुळे त्याबाबत निष्कर्ष काढताना त्या काळातील सर्व परिस्थिती आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

सरदार पटेल यांच्या कार्याची दखल त्यांच्या समकालीन अनेक राजकीय नेत्यांनी घेतली. त्यांच्याशी मतभेद असलेल्या काही नेत्यांनीही नंतर त्यांच्या योगदानाचे महत्त्व मान्य केले. त्यांच्या नेतृत्वाचा, निर्णयक्षमतेचा आणि देशाच्या एकतेसाठी केलेल्या प्रयत्नांचा भारतीय राजकारणावर मोठा प्रभाव पडला.

सरदार पटेल यांना केवळ घोषणा देण्यापेक्षा प्रत्यक्ष कामावर अधिक विश्वास होता. देशाचा विकास करण्यासाठी ठोस कृती, नियोजन आणि शिस्त आवश्यक आहे, असे त्यांचे मत होते. समाजातील विविध विचारसरणींचा विचार करताना त्यांनी प्रत्यक्ष अनुभवाला महत्त्व दिले. कोणतीही विचारसरणी स्वीकारण्यापूर्वी तिचे परिणाम तपासणे आवश्यक आहे, असा त्यांच्या दृष्टिकोनाचा अर्थ लावता येतो.

स्वातंत्र्यानंतर भारताला औद्योगिक विकासाची आणि आर्थिक प्रगतीची मोठी गरज होती. देशात उद्योगधंदे वाढले, उत्पादन वाढले आणि संपत्ती निर्माण झाली, तर कामगारांच्या जीवनमानात सुधारणा करता येईल, असा विचार त्या काळातील अनेक नेत्यांनी मांडला. सरदार पटेल यांच्याही आर्थिक विचारांमध्ये व्यवहार्य दृष्टिकोनाला महत्त्व होते. देशाचा विकास करण्यासाठी केवळ आश्वासने पुरेशी नसून उत्पादन, रोजगार आणि आर्थिक स्थैर्य आवश्यक आहे, हे त्यांच्या विचारांतून स्पष्ट होते.

आज चीन जगातील प्रमुख आर्थिक आणि औद्योगिक शक्तींपैकी एक आहे. त्याच्या विकासामागे औद्योगिकीकरण, पायाभूत सुविधांची उभारणी, उत्पादनक्षमता आणि दीर्घकालीन नियोजन यांसारखे अनेक घटक आहेत. भारतानेही आर्थिक विकासासाठी नियोजन, उद्योगधंदे, शिक्षण आणि तंत्रज्ञान यांना महत्त्व देणे आवश्यक आहे. देशाच्या विकासाबाबत सरदार पटेल यांच्या व्यावहारिक दृष्टिकोनातूनही प्रेरणा घेता येते.

सरदार पटेल यांचे वैयक्तिक जीवन साधेपणाचे होते. सार्वजनिक जीवनात काम करणाऱ्या व्यक्तीने स्वतःच्या स्वार्थापेक्षा समाजाच्या आणि देशाच्या हिताला प्राधान्य द्यावे, असे त्यांचे आचरण सांगते. त्यांनी आपल्या राजकीय जीवनात देशसेवेला महत्त्व दिले. त्यांचे जीवन आपल्याला प्रामाणिकपणा, जबाबदारी आणि त्याग यांचे महत्त्व शिकवते.

स्वातंत्र्यानंतर देशासमोर अनेक आव्हाने होती. फाळणीमुळे निर्माण झालेली परिस्थिती, निर्वासितांचे पुनर्वसन, संस्थानांचे विलीनीकरण, प्रशासकीय व्यवस्था उभारणे आणि देशात स्थैर्य निर्माण करणे ही महत्त्वाची कामे होती. या परिस्थितीत सरदार पटेल यांनी कठोर परिश्रम घेतले. सार्वजनिक जीवनातील काही प्रवृत्तींबद्दल त्यांनी चिंता व्यक्त केली होती. सत्तेसाठी होणारी स्पर्धा, राजकीय स्वार्थ आणि प्रामाणिकपणाचा अभाव यांमुळे देशाच्या प्रगतीला अडथळे निर्माण होतात, असे त्यांच्या विचारांतून दिसून येते.

भारताच्या सुरक्षेबाबतही सरदार पटेल अत्यंत जागरूक होते. नोव्हेंबर १९५० मध्ये त्यांनी जवाहरलाल नेहरू यांना लिहिलेल्या पत्रात चीनच्या तिबेटमधील हालचालींबाबत चिंता व्यक्त केली होती. भारताच्या सीमांची सुरक्षा मजबूत करणे, गुप्तचर यंत्रणा सक्षम करणे, सैन्याचे आधुनिकीकरण करणे आणि सीमावर्ती भागांमध्ये वाहतूक व दळणवळणाच्या सुविधा वाढवणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले होते. विशेषतः ईशान्य भारतातील सीमावर्ती भागांकडे लक्ष देण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली होती.पुढील काळातील भारत-चीन संबंध आणि १९६२ मधील युद्ध लक्षात घेतल्यास सीमासुरक्षा आणि संरक्षणव्यवस्थेच्या बळकटीकरणाचे महत्त्व स्पष्ट होते. सरदार पटेल यांनी व्यक्त केलेल्या चिंतांमधून त्यांची दूरदृष्टी दिसून येते. देशाच्या सुरक्षेसाठी योग्य वेळी नियोजन करणे आणि संभाव्य धोक्यांचा अंदाज घेणे किती महत्त्वाचे आहे, हे त्यांच्या विचारांतून शिकता येते.

जवाहरलाल नेहरू आणि सरदार पटेल यांच्या विचारांमध्ये काही मुद्द्यांवर मतभेद होते. तरीही दोघांनी स्वतंत्र भारताच्या उभारणीत महत्त्वाचे योगदान दिले. पटेल यांनी सरकारमध्ये काम करताना जबाबदारी, शिस्त आणि नेतृत्वाविषयीची आपली भूमिका स्पष्ट ठेवली. वैयक्तिक मतभेद असले, तरी देशहित आणि सरकारची जबाबदारी यांना महत्त्व देणे आवश्यक आहे, हा त्यांच्या राजकीय जीवनातील महत्त्वाचा संदेश होता.

सरदार वल्लभभाई पटेल यांचे जीवन आपल्याला देशप्रेम, एकता, शिस्त, धैर्य, प्रामाणिकपणा आणि दूरदृष्टी यांचे महत्त्व शिकवते. त्यांनी अनेक अडचणींवर मात करून भारताच्या एकीकरणासाठी मोठे योगदान दिले. 

म्हणूनच त्यांना ‘लोहपुरुष’ म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी उभारलेल्या एकसंध भारताचा वारसा जपणे ही प्रत्येक भारतीयाची जबाबदारी आहे. भाषा, धर्म, प्रांत आणि संस्कृती यांतील विविधता स्वीकारून राष्ट्रीय एकात्मता टिकवून ठेवणे, हीच सरदार पटेल यांना खरी आदरांजली ठरेल.

चंद्रवीर बंशीधर यादव

(सामाजिक चिंतक आणि शिक्षणतज्ज्ञ) 

 संपर्क:, 20/बी, यादवेश को.हा.सो. देवकी शंकर नगर, लेक पथ, तुळशेत पाडा, भांडुप (पश्चिम), मुंबई-400078

मोबाईल नंबर:09322122480